व्यंकटेश माडगुळकर

लोकमतमध्ये असताना एकदा व्यंकटेश माडगुळकरांचे "गावाकडच्या गोष्टी" हे पुस्तक हातात पडले. पुस्तक वाचुन मी या लेखकावर जाम फ़िदा झालो. त्यापूर्वी बनगरवाडी एकदा वाचले होते - पण ते तेवढे लक्षात राहीले नव्हते. गावाकडच्या बोली भाषेत शब्दबंबाळपणे लिहिणारे अनेक लेखक पाहीले - पण माडगुळकरांची शैलीच निराळी. वाचकांच्या बोटाला धरून, प्रमाण भाषेत सुरुवात करून माडगुळकर मधुनमधुन अस्सल गावठी (ग्रामीण नव्हे, तो शहरातल्या लोकांचा शब्द) वाक्यांची पेरणी करतात. या वाक्यामध्येच गावकी बोलीचे सगळे गुण पाहायला मिळतात आणि लेखक कथा लिहीताना जेवढा तल्लीन झालेला असतो तेवढेच आपणही तल्लीन होतो.
माडगुळकरांचे बालपण गावातल्या रामोशी, महार, मुसलमान या अठरापगड जातींमध्ये गेले असे ते सांगतात. ती पोरे जे करीत असत तेच हेही करीत. माडगुळकरांच्या लहानपणीची पण माडगुळकरांच्या व्यक्तीमत्वात फार मोठा हात असलेली कथा ते सांगतात. त्यांचा जन्म झाला तेव्हा त्यांच्या आजारी आईला दुध पाजता येईना. या लहान लेकराचा पोटमारा होऊ लागला. शेजारीच त्यांच्या आईची बायजा नावाची एक मैत्रीण होती. तिलाही नेमके याच वेळी मूल झाले होते. माडगुळकरांच्या आईचे दुध आटले आणि या मैत्रीणीला मात्र भरपुर दुध येऊ लागले. ही बायजा या लहानग्यालाही पाजायला येऊ लागली. या दुधाचा परिणाम म्हणजे मोठे झाल्यावर या बामणाच्या पोरात मांस-मच्छर खाणे, शिकार करणे असले गुण उतरले !
माडगुळकर कधीही "हे असे व्हायला नको होते, ते तसे हवे होते" असा आव आणून कथा लिहीत नाहीत. जे असेल त्याचा बारीक-सारीक तपशीलांसह एक पट ते वाचकांसमोर मांडतात आणि आपण ती भाषेची श्रीमंती पाहाण्यात दंग होतो. (क्रमश:)
(छायाचित्रे इथुन घेतली:http://www.tatya.org/)

खलील जिब्रान

"शासन म्हणजे तुमच्यात आणी माझ्यात झालेला करार असतो; मी आणि तुम्ही नेहमीच चुकीचे असतो."

"सर्व परिस्थितींमध्ये तुम्ही तुमच्या मित्राला समजुन घेतले नाहीत, तर तुम्ही त्याला कधीच समजुन घेऊ शकणार नाही."

"अनेक स्त्रिया पुरुषाचे ह्रदय उसने घेतात, पण थोड्याच ते सांभाळु शकतात."

"स्त्री तिचा चेहेरा स्मितहास्याखाली झाकू शकते."

"आपण नेहमीच "कालची" कर्जे फेडण्यासाठी "उद्या" कडुन कर्ज काढत असतो."

"तुम्ही कोणत्याही माणसाला तुम्हाला त्याच्याबद्दल जेवढे कळते त्यापेक्षा जास्त पारखु शकत नाही; आणि तुम्हाला कळते ते किती?"

"मी जीवनाला म्हणालो, "मला म्रुत्यूचा आवाज ऎकायचा आहे," आणि जीवनाने त्याचा आवाज चढवुन म्हटले "तु म्रुत्यूचाच आवाज ऎकतो आहेस."

"आपले सुख आणि दु:ख अनुभवण्या अगोदरच आपण ते निवडलेले असते."

शेरलॊक होमस

आर्थर कॊनन डॊयल या लेखकाच्या कल्पनेतुन जन्माला आलेले शेरलॊक होमस हे पात्र १५३ वर्षे होत आली तरी जगभरातील वाचकांच्या मनावर गारुड करुन आहे. ए. सी. डॊयलची पहिली डिटेक्टीव्ह कथा १८५७ साली सर्वप्रथम प्रसिद्ध झाली. होमससोबतच साथीदार डॊक्टर वॊटसन आणि २२१ बी, बेकर स्ट्रीट, लंडन हा पत्ता देखील अजरामर झाला. ए. सी. डॊयलचे हे पात्र (??) स्वत:ला जगातील पहीला कन्सल्टींग डिटेक्टीव्ह म्हणवुन घेते. स्कॊटलंड यार्ड देखील अनेकदा त्याच्या मदत घेताना दिसते. लंडन शहर आणि परीसरातील व्हिक्टोरीयन काळचे वातावरण, रस्त्यावरुन खड्खड करीत जाणा-या घोडागाडया, धुके, त्याकाळची रेल्वे हे सगळे अगदी जीवंत वाटते. इंग्रज लोक तपशीलाच्या बाबतीत अगदी पक्के आणि भरीस भर डिटेक्टीव्हची नजर त्यामुळे कथेत येणा-या प्रत्येक पात्राचे अगदी तपशीलवार वर्णन वाचायला मिळते.


ए. सी. डॊयलच्या डिटेक्टीव्ह कथा या, तुम्हाला अखेरपर्यंत खिळवुन ठेवतातच पण त्या व्हिक्टोरीयन इंग्लिश आणि रितीरिवाजांचा खजीनाच आहेत. शेरलॊक होमस फ़क्त त्याच्या नजरेच्या जोरावर समोरच्या व्यक्तीबद्दल काहीही माहीती नसताना अचुक माहीती सांगतो आणि ते त्याने कसे ओळखले याचे विश्लेषण करतो तेव्हा आपण चाटच पडतो. कारण आपण त्या द्रुष्टीकोनातुन विचारच केलेला नसतो. डॊक्टर वॊटसन आणि शेरलॊक २२१ बी, बेकर स्ट्रीट, लंडन च्या खोलीत बसलेल असतात, होमसच्या हातात नुकतीच आलेली तार असते आणि दारावरची घंटी वाजते, शेरलॊकने म्हट्ल्यानुसार भेटीला त्याचा होऊ घातलेला अशीलच आलेला असतो. तो घडलेल्या घटनेचे वर्णन करतो आणि घटना शेरलॊकला अपीलींग वाटली तर सुरु होतो एक अद्भुत शोध - ख-या गुन्हेगाराचा आणि गुढ उकलले जाते. (क्रमश:)

http://www.sherlock-holmes.co.uk/

सोपे ध्यान

ध्यान कसे करावे याबाबत मी थोडेसे लिहीत आहे. ध्यान म्हणजे एकाग्रता, नाकाच्या शेंड्यावर चित्त एकाग्र करुन बसणे असा एक गैरसमज असतो. ध्यान म्हणजे सतत जागेपणा राखणे. आता सतत जागेपणा राखायचा कसा? त्याला सुरुवात आपोआप होते आणि त्यासाठी श्वसनावर आधारीत काही सोप्या पद्धती आहेत. मांडी घालुन, पाठीचा कणा ताठ राहील अशा प्रकारे बसावे. शरीरात कुठेही ताण पडु देऊ नये. डोळे मिटुन घेऊन दहा मिनिटांपर्यंत आपल्या श्वासाच्या येण्या-जाण्यावर, आणि मनात उमटणा-या विचारांकडे पाहावे. पूर्ण शक्तिनिशी श्वास आत घ्यावा, तो आत येत असताना त्याची जाणीव होऊ द्यावी, श्वास बाहेर जातानाही जाणीव व्हायला हवी. मनात येणारे विचार फ़क्त पाहायचे आहेत...त्यांच्यासोबत वाहातही जायचे नाही आणि त्यांना विरोधही करायचा नाही. हा प्रकार दहा मिनीटे चालु द्यावा. दहा मिनीटांनंतर खुप ताजेपणा येईल. पुढच्या दहा मिनिटांत ही क्रिया चालुच राहिल, पण आणखी एका गोष्टीची त्यात भर पडेल ती म्हणजे आपल्या आजुबाजुला होणारे आवाज (रस्त्यावरुन गाड्या जाणे, लहान मुलांचा दंगा इ.इ.). हे आवाज मनात कोणतीही तक्रार येऊ न देता ऐकायचे आहेत. ध्यान मात्र दीर्घ आणि खोलवर चालणा-या श्वासावरच राहील. पहिल्या दहा मिनिटांत पूर्ण शक्ती लावली असेल तर आता होणारे आवाज ऐकत असताना आणि आवाज बंद झाल्यावर फ़ार शांत वाटु लागेल. हे दहा मिनीटे. पुढची दहा मिनीटे ज्या प्रतिक्रिया होतील त्यांना होऊ देण्याची आहेत. ध्यानात पुर्ण शक्ती लावली असेल तर त्या नक्कीच होतील - येतील. या प्रतिक्रियांना रोखायचे नाही. त्या काय आहेत ते अनुभवानेच कळलेले उत्तम !

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांचे व्याख्यान म्हणजे एक सुखद अनुभव असतो. काळा कोट (टाय शिवाय), पांढरी प्यांट आणि पायात बाटाच्या साध्या चपला अशा पोषाखात प्राचार्य माईकसमोर उभे राहतात आणि "बंधुभगीनींनो" या संबोधनाने किंवा अगदी थेट ते विषयाला हात घालतात. व्याख्यानापुर्वी केले जाणारे यांना हार घालणे, त्यांची ओळख करुन देणे, यांनी थोडे बोलावे असले सोपस्कार त्यांना आवडत नाहीत. एकदा पैठणला त्यांचे व्याख्यान होते. कुठ्ल्याही सोपस्काराशिवाय त्यांचे व्याख्यान सुरु झाले. ते त्यांना फ़ार आवडले. "पाहुण्यांनी उठावे, आणि दीपप्रज्वलन करावे, आता पाहुण्यांनी आसन ग्रहण करावे, आता पुन्हा एकदा उठुन थोडे हलावे" असे सांगुन सुत्रसंचालक व्याख्याता म्हणुन आणलेल्या पाहुण्याला काही कळतच नाही असे समजत असतो असा शेरा मारुन त्यांनी टाळया घेतल्या होत्या. व्याख्यानाचा विषय असावा अशीही त्यांना गरज वाटत नाही. उठुन सरळ माईक समोर उभे राहावे आणि आपल्या विचारांना मोकळे होऊ द्यावे, एकापाठोपाठ विचार येत राहातात, व्याख्यान फ़ुलत राहाते अशी त्यांची धारणा.
त्यांच्या व्याख्यानात एक प्रवाहीपणा आहे. प्राचार्य बोलत राहातात, कधी ते श्रोत्यांना मधुनच एखादा बोलण्याच्या ओघात आलेला किस्सा सांगुन हसवतात. बहुतांशी वेळा "व्याख्यान" याच विषयापासुनच ते बोलायला सुरुवात करतात. त्यांच्या विद्यार्थीदशेत त्यांनी कुणा-कुणाची व्याख्याने ऐकली, त्यांची वैशिष्ट्ये आणि अभ्यासविषय ते नमुद करतात.
प्राचार्यांची शैली एवढी मोहक की त्यांची व्याख्याने ऐकुन त्याच शैलीत भाषण करणारे अनेक हौशी "भाषण बहाद्दर" पहाता येतील. एकदा मी त्यांचे भाषण ऐकुन भारावलेल्या अवस्थेत त्यांना एक पत्र पाठवले होते. हे पत्र मी टाईप केले होते. पत्रोत्तर येईल अशी मला निश्चित आशा होती. पण ते आले नाही. फ़ोनवरुन बोलताना त्यांनी सांगितले की, "पत्र स्वत:च्या हाताने लिहावे (क्रमश:) ."